Điều tra khảo sát kiểu hình cá vàng Oranda trên thị trường cá cảnh Thành phố Hồ Chí Minh
- ĐẶT VẤN ĐỀ
Cá cảnh được xác định là đối tượng tiềm năng trong Chương trình phát triển giống cây, con và nông nghiệp công nghệ cao trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2020 – 2030 theo quyết định số 2092/QĐ-UBND ngày10 tháng 6 năm 2021 của Ủy ban nhân dân Thành phố. Từ đó, thị trường cá cảnh của nước ta ngày càng được phát triển và mở rộng, tổng diện tích nuôi cá cảnh trên toàn Thành phố khoảng 90 ha với khoảng gần 300 cơ sở và hộ nuôi. Hiện nay, Thành phố Hồ Chí Minh đã xuất khẩu cá cảnh sang 50 quốc gia, trong đó châu Âu chiếm tỷ trọng cao nhất là 64,78%; tiếp đến là châu Á 28,49%; châu Mỹ 5,1%; Trung Đông, 1,28%; và Nam Phi 0,35% (Tổng cục Thủy sản, 2023). Trong khi đó, châu Á là một trong những khu vực xuất khẩu cá cảnh chủ lực trên thế giới chiếm hơn 51% trong tổng số đơn vị xuất khẩu trên thế giới (FAO, 2010). Trong các loài cá cảnh hiện nay thì cá đầu lân (hay còn gọi cá vàng Oranda) là đối tượng có giá trị kinh tế trên thị trường cá cảnh và được rất nhiều người nuôi cá cảnh trong nước cũng như nước ngoài quan tâm. Cá vàng Oranda có nguồn gốc từ Trung Quốc vào thế kỷ XII (Bùi Minh Tâm, 2007), chúng đã xuất hiện từ rất lâu đời và là dòng cá được ưa chuộng ổn định nhất trên thị trường cá cảnh. Hiện nay, thị trường cá cảnh rất phong phú đa dạng, vì vậy nghiên cứu này được thực hiện để giúp người chơi phân biệt được cá vàng Oranda đúng tiêu chuẩn, cũng như kiểu hình nào đang được ưa chuộng và có giá trị cao.
- VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1. Vật liệu nghiên cứu
Cá vàng Oranda các kiểu hình đẹp và có giá trị trên thị trường tại thành phố Hồ Chí Minh.
2.2. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp thực hiện: Khảo sát được thực hiện bằng phương pháp phỏng vấn trực tiếp người kinh doanh hoặc sản xuất cá cảnh tại khu vực khảo sát dựa theo câu hỏi được soạn sẵn trên phiếu điều tra. Nghiên cứu tiến hành điều tra, khảo sát về các kiểu hình cá Oranda hiện nay trên thị trường, kiểu hình nào có giá trị, xu hướng chọn nuôi kiểu hình cá Oranda hiện nay trên thị trường cá cảnh tại Thành phố Hồ Chí Minh. Khảo sát được thực hiện tại 60 hộ kinh doanh và sản xuất cá cảnh, chia thành 3 vùng, mỗi vùng thực hiện khảo sát 20 cơ sở. Các cơ sở được lựa chọn để khảo sát là các cơ sở hoạt động lâu năm hoặc có quy mô lớn, có nhiều kinh nghiệm trong kinh doanh và sản xuất giống cá cảnh, đặc biệt là cá vàng Oranda, trong đó:
Vùng 1: các cửa hàng kinh doanh cá cảnh khu vực trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh bao gồm các chợ kinh doanh buôn bán cá cảnh tập trung khu vực quận 3, quận 5 và quận 1,… tại khu vực này các cửa hàng chủ yếu chỉ kinh doanh cá cảnh, do đó thông tin khảo sát chủ yếu sự đa dạng và khả năng ưa chuộng, tiêu thụ của người nuôi cá cảnh đối với cá vàng Oranda từ kích thước, màu sắc đến giá thành của cá vàng Oranda có mặt tại cửa hàng.
Vùng 2: khu vực quận 7, quận Thủ Đức, Quận 12, … đây là khu vực có thể vừa kinh doanh vừa sản xuất giống cá vàng, tại khu vực này có thể khảo sát nhu cầu lấy cá giống và cá bố mẹ của các đầu mối kinh doanh cá cảnh và trại giống, ngoài ra thu thập thông tin về tiêu chí định giá cho cá vàng Oranda.
Vùng 3: khu vực huyện Hóc Môn, Củ Chi và Bình Chánh là khu vực có các trại sản xuất giống cá lớn, lâu năm chuyên cung cấp cá cho Thành phố Hồ Chí Minh và khu vực khác hoặc xuất khẩu, tại đây có thể thu thập thông tin về xu hướng cá vàng Oranda chung trên thị trường cá cảnh, đồng thời các tiêu chí đánh giá cá vàng Oranda có giá trị kinh tế theo nhu cầu thị trường, nguồn cá bố mẹ trong sản xuất cá giống.
Thông tin từ 3 vùng khảo sát được thu thập, so sánh và tổng hợp để đưa ra bảng đánh giá tiêu chuẩn kiểu đầu lân đẹp có giá trị cao của cá vàng Oranda, xu hướng chọn cá đẹp hiện tại. Bên cạnh đó, các thông tin khác cũng được ghi nhận như các kiểu hình cá vàng Oranda phổ biến nuôi hiện nay; thông tin về kỹ thuật nuôi; điều kiện chất lượng nước; phòng trị bệnh trong quá trình nuôi. Qua đó, tuyển chọn được 3 kiểu đầu lân có giá trị cao, nuôi vỗ và sinh 3 kiểu hình (căn cứ vào đầu lân là chủ yếu) để đánh giá sự thay đổi kiểu hình ở đàn cá con so với cá bố mẹ; từ đó, giúp người chơi cá cảnh có thể tự chủ động nhận định được giá trị của các dòng cá vàng Oranda trên thị trường.
2.3. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 6/2022 đến tháng 7/2022 tại 60 cơ sở kinh doanh và sản xuất cá cảnh trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, bao gồm: 3 vùng (vùng 1: các cửa hàng kinh doanh cá cảnh khu vực trung tâm Thành phố Hồ Chí Minh bao gồm các chợ kinh doanh buôn bán cá cảnh tập trung khu vực quận 3, quận 5 và quận 1; vùng 2: các cửa hàng cá cảnh khu vực quận 7, quận Thủ Đức, Quận 12; vùng 3: các trại sản xuất cá vàng khu vực huyện Hóc Môn, Củ Chi và Bình Chánh).
III. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
Theo mô tả của Smartt (2001), cá vàng Oranda được mô tả là dòng cá có thân ngắn, hình cầu, chiều cao thân bằng 2/3 hoặc hơn chiều dài cơ thể. Các vây: cá có vây lưng đơn, có thể dài bằng ½ hoặc 7/8 cơ thể cá, vây hậu môn, vây ngực và vây bụng là vây đôi, vây đuôi đôi (đuôi kép) chia đôi và rủ xuống, dài ¾ chiều dài cơ thể. Mắt bình thường, không lồi hay đột biến. Bướu đặc trưng phát triển ở vùng đầu. Màu sắc: màu sắc đa dạng, từ các màu ánh kim đến phi kim, từ đơn sắc đến ngũ hoa (vẩy mang màu sắc pha trộn đa dạng trên thân cá).
Hiệp hội Cá vàng của Vương quốc Anh (2016) cũng đưa ra mô tả, yêu cầu để đánh giá cá vàng Oranda tương tự: Chiều cao của cơ thể xấp xỉ 65% chiều dài cơ thể; Vây đuôi chia đôi, xòe rộng, giữ ở dưới chiều ngang với mép đuôi không có khía hoặc thùy nhọn rõ ràng. Chiều dài tối thiểu của vây đuôi lý tưởng là bằng 75% chiều dài cơ thể. Vây lưng đơn lẻ, tất cả các vây khác là vây đôi và các chi của chúng có hình dạng nhọn, bướu trên đầu phát triển tốt, chiều dài cơ thể tối thiểu là 5,5 cm (2¼ inch). Cá phải có màu sắc sáng, khỏe mạnh, cơ thể phải ngắn và tròn trịa với đường viền mượt mà. Vây lưng phải nhô cao và dựng đứng, vây đuôi được chia đều và rủ xuống một cách duyên dáng. Bướu phải được phát triển tốt ở cả ba khu vực hộp sọ, vùng dưới ổ mắt và nắp mang.
3.1. Thông tin chung về thị trường tiêu thụ cá vàng Oranda tại Thành phố Hồ Chí Minh
Theo kết quả khảo sát trên thị trường có 2 nhóm cá vàng Oranda: nhóm thứ nhất có đuôi dài (long tail) chiếm 60 – 75% tỉ lệ chiều dài cơ thể, với phần bướu phát triển tròn đều trên đỉnh đầu, đây là dòng cá Oranda truyền thống; nhóm thứ hai cá được các cơ sở và các trại sản xuất giới thiệu là dòng cá Oranda đã được lai tạo theo sở thích và xu hướng của người chơi với cơ thể ngắn, thon gọn, đuôi ngắn (short tail), cá được lai giữa dòng oranda truyền thống với các dòng cá vàng khác. Với kiểu đầu lân toàn đầu có nguồn gốc cá bố mẹ từ nội địa chiếm 45%, nhập nội từ các nước như Indonesia, Thái Lan, Đài Loan, Trung Quốc chiếm 55% với sản lượng tiêu thụ từ 1.000 – 5.000 con/cơ sở/tháng chủ yếu tiêu thụ trong nước (100%). Giá bán cá vàng Oranda với dòng nội địa dao động từ 30.000 đ – 400.000/con, trong khi cá nhập nội có giá cao hơn gấp 10 lần (1 triệu – 6 triệu/con) tùy nguồn gốc, hình dáng và kích thước.
Nhìn chung, thị trường tiêu thụ cá vàng Oranda nói riêng và các loại cá vàng nói chung rất phong phú và đa dạng với nhiều màu sắc và kích cỡ khác nhau. Tùy theo nhu cầu của người chơi sẽ chọn cho mình những con cá Oranda đạt chuẩn và phù hợp với kinh tế của mình.
3.2. Các kiểu hình cá vàng Oranda có trên thị trường cá cảnh
Dựa vào tiêu chuẩn đánh giá cá vàng của Liên đoàn các Hiệp hội thủy sản Anh (2002) và tiêu chuẩn cá vàng của Hiệp hội Cá vàng Vương quốc Anh (2016), nhóm nghiên cứu tiến hành khảo sát, ghi nhận đánh giá các chỉ tiêu cá vàng trên thị trường cá cảnh của Thành phố Hồ Chí Minh.
Theo khảo sát mỗi cơ sở có từ một đến hai kiểu hình cá Oranda từ cá thường cho đến cá có giá trị cao. Nhóm cá Oranda có bướu phát triển toàn đầu quan sát được với tỉ lệ 25%, nhóm cá có bướu phát triển trên đỉnh đầu và má (cao đầu) chiếm tỉ lệ 31,67%, nhóm cá không có bướu hoặc bướu phát triển rất ít (thiếu đầu) chiếm tỉ lệ cao nhất là 43,33%.
Về hình dáng thân: đối với cá vàng Oranda có thân hình to tròn đều, cân đối so với toàn bộ cơ thể (phần thân được đánh giá đạt chuẩn khi chiếm 1/3 chiều dài cơ thể) chiếm tỉ lệ 75% trên thị trường. Các nhóm cá Oranda còn lại với phần thân thuôn dài, không theo tỉ lệ chuẩn chiếm tỉ lệ 25% chủ yếu được trưng bày ở các cửa hàng buôn bán cá cảnh với giá rẻ (20 – 50.000 đồng). Ở nhóm cá này, kết quả khảo sát chiếm tỉ lệ ít là do trong quá trình sản xuất giống, thường các trại giống đã loại nhóm cá có kiểu hình xấu, lỗi ở giai đoạn nhỏ dùng làm cá mồi để giảm chi phí thức ăn.
Về hình dáng bụng: cá vàng Oranda với phần bụng to cân đối tròn đều hình trứng chiếm tỉ lệ 75%, số còn lại có bụng teo tóp chiếm tỉ lệ 25%. Nhóm cá với phần lưng tương đối thẳng, dài, hợp với đuôi 1 góc nhỏ chiếm tỉ lệ 48,33%, nhóm cá còn lại với phần lưng bị gãy, không cong đều chiếm tỉ lệ 15%.
Về kiểu đuôi, trên thị trường xuất hiện 2 nhóm: nhóm cá đuôi dài (long tail) chiếm tỉ lệ 51,67%, nhóm cá đuôi ngắn (short tail) chiếm tỉ lệ 49,33%. Trong quá trình khảo sát cá vàng Oranda xuất hiện 3 nhóm vảy: vảy ánh kim (metallic) chiếm tỉ lệ 33,33%, vảy ánh xà cừ (calico) chiếm tỉ lệ 31,67%, vảy mờ (vảy có màu giống với thân cá, thường trong suốt khó quan sát, khi nhìn cảm giác cá không có vảy) chiếm tỉ lệ 35%. Ngoài hình dáng, cá vàng Oranda trên thị trường xuất hiện 4 nhóm màu bao gồm: đỏ hoàn toàn (full red Oranda) chiếm tỉ lệ cao nhất (66,67%), đỏ trắng (red white Oranda) chiếm tỉ lệ 21,67%, đen hoàn toàn (full black Oranda) chiếm tỉ lệ 16,67% và ngũ hoa (calico Oranda) chiếm tỉ lệ 55% theo kết quả trả lời của người dân tại cơ sở điều tra.
Từ kết quả điều tra có thể thấy: nhóm cá Oranda có màu đỏ và ngũ hoa với phần đầu có bướu phát triển đầy đặn, thân mình cân đối, thon gọn, với kích thước dao động từ 8 – 12 cm có giá khá cao trên thị trường (500.000 – 5.000.000 đồng tùy thuộc vào nguồn gốc cá trong hay ngoài nước).
Ngoài ra, trong quá trình khảo sát nhóm ghi nhận cá có kiểu hình tương tự như Oranda, được gọi là shorttail Oranda đang là xu thế chiếm số lượng phổ biến nhưng khi so sánh với tiêu chuẩn (Bảng tiêu chuẩn toàn quốc về cá vàng của Vương quốc Anh được sửa đổi năm 2016) thì đây là cá lai không đạt chuẩn Oranda truyền thống.
3.3. Tiêu chí lựa chọn cá vàng Oranda có kiểu hình đẹp
Để lựa chọn được một con cá vàng Oranda chuẩn, đẹp cả về hình dáng và kích thước là rất khó và tùy thuộc vào cảm nhận, tiêu chí lựa chọn của người chơi. Theo tiêu chuẩn đánh giá cá vàng của Vương quốc Anh (2016), tiêu chuẩn đánh giá cá vàng Oranda gồm 5 mục chính: Chiều cao thân xấp xỉ 65% chiều dài cơ thể; vây đuôi chia đôi, xòe rộng nằm dưới phương ngang, chiều dài tối thiểu của vây đuôi lý tưởng nhất là 75% chiều dài cơ thể; vây lưng đơn, tất cả các vây khác đều có cặp và các chi của chúng có dạng nhọn; bướu (đầu lân) phát triển tốt; chiều dài thân tối thiểu là 55 mm.
Dựa vào kết quả khảo sát và tham khảo tiêu chuẩn về cá vàng Oranda của Vương quốc Anh năm 2016, nhóm nghiên cứu đã xây dựng bảng tiêu chí tổng quát về hình dáng (đầu, thân, lưng, bụng, vây lưng, đuôi, vảy) và màu sắc để đưa ra các thang điểm đánh giá, chi tiết được trình bày trong bảng 2.
Bảng 2. Tiêu chí lựa chọn cá vàng Oranda có kiểu hình đẹp
| Các tiêu chí đánh giá Oranda đẹp |
Mô tả đặc điểm | Tổng điểm tối đa
(100 đ) |
| Tổng quát | Xét về tổng thể hình dáng cân đối:
– Chiều rộng thân bằng 2/3 chiều dài thân hoặc chiều rộng thân bằng chiều dài thân (hình trứng). – Chiều cao thân chiếm 65% chiều dài cơ thể – Bụng tròn đều, cân đối, không teo tóp. – Lưng cân đều theo thân hợp với vây đuôi 1 góc từ 45 độ, không đứt quãng, không vẹo 1 bên. |
31,5 |
| Đầu | – Đầu cân đối, rộng, kích thước đầu phải cân xứng khi kết hợp với thân.
– Bướu phát triển toàn đầu: đỉnh đầu, mặt bên, nắp mang, hầu. |
13,5 |
| Vây đuôi | – Vây đuôi chia đôi, xòe rộng, giữ ở dưới chiều ngang với mép đuôi không có khía hoặc thùy nhọn rõ ràng. Chiều dài tối thiểu của vây đuôi lý tưởng là bằng 75% chiều dài cơ thể
– Các phân thùy vây đuôi phân biệt rõ ràng như hình nan quạt. – Không gãy, không bị dị tật, không bị chỉ máu |
18,5 |
| Màu sắc và tỉ lệ | Màu sắc phải đậm, rực rỡ; Có sự đồng bộ nhất quán với màu của vây, vẩy, và phần bướu đầu; Không phai màu theo thời gian trong điều kiện lý tưởng; Không loang lổ nhợt nhạt. | 14 |
| Dáng bơi | Nhẹ nhàng, uyển chuyển, cân bằng, không bị cắm đầu xuống hoặc khó khăn khi bơi xuống, không ngửa bụng lên mặt nước | 12,5 |
| Vây | Vây ngực, vây bụng và vây hậu môn phải nhỏ, tròn tương ứng với đuôi. Vây hậu môn không được nhô ra khi quan sát từ bên trên. | 5 |
| Tiêu chí khác | Có một hoặc vài đặc điểm nổi bật mà các cá còn lại không có ví dụ như: phần bướu có màu đỏ trên chóp đầu, vảy có màu sắc đặc biệt,…..(tiêu chí này là điểm số đạt tối đa được đánh giá chủ yếu dựa vào cảm quan). | 5 |
Nhóm nghiên cứu đã xây dựng bảng tiêu chí lựa chọn cá vàng Oranda có kiểu hình đẹp đạt chuẩn theo thang điểm tối đa là 100 điểm bao gồm:
Xét về tổng thể hình dáng cân đối chiếm 31,5 điểm trong đó xét về chiều rộng thân bằng 2/3 chiều dài thân hoặc chiều rộng thân bằng chiều dài thân (hình trứng), chiều cao thân chiếm 65% chiều dài cơ thể, đặc biệt phần bướu trên đầu được phát triển tốt. Tiếp theo là vây đuôi 18,5 điểm, vây đuôi phải dài chiếm 75% chiều dài cơ thể, vây đuôi ngắn và có xu hướng nhô cao (đuôi quạt) được cho là cá lai không đúng với dòng cá Oranda chuẩn sẽ bị loại. Kế đến là đầu và mắt chiếm 13,5 điểm, màu sắc chuẩn không loang lổ nhợt nhạt, dáng bơi chiếm 12,5 điểm, vây chiếm 5 điểm và các tiêu chí nổi bật còn lại 5 điểm (Bảng 2).
Bên cạnh đó, đối với dòng được gọi là shorttail Oranda, theo nhu cầu ưa chuộng của thị trường cá cảnh, dòng cá này ngày càng được ưa chuộng, tại các cuộc thi về sinh vật cảnh cũng có những hạng mục thi dành cho dòng cá này, tiêu chuẩn chấm điểm chủ yếu dựa vào tỷ lệ chiều dài thân và chiều cao thân, thân tròn đều, lưng cong không đứt gãy, sự phát triển của phần bướu trên đầu và dáng bơi của cá. Do đó, tùy thuộc vào nhu cầu, sở thích của từng cá nhân mà lựa chọn tiêu chí đánh giá thích hợp cho dòng từng dòng cá vàng Oranda.
- KẾT LUẬN
Nhìn chung, để chọn được 1 con cá vàng Oranda đúng chuẩn có kiểu hình đẹp và giá trị cao cần đạt tất cả các tiêu chí như bướu phát triển toàn đầu, lưng cong đều, chiều cao thân chiếm 65% chiều dài cơ thể, vây lưng dựng thẳng khi bơi, vây đuôi phát triển xấp xỉ 2/3 tỉ lệ thân. Tuy nhiên, tùy vào nhu cầu, thị hiếu và kinh tế của người chơi mà một số tiêu chuẩn có thể thay đổi. Đồng thời có thể chấp nhận một số khuyết điểm nhưng vẫn dựa trên các tiêu chí: đầu – thân – vây đuôi – vây lưng – dáng bơi – màu sắc. Đồng thời để một con cá vàng Oranda đẹp lâu dài còn phụ thuộc rất nhiều yếu tố như: thức ăn, chế độ nước, ánh sáng, nhiệt độ và cả không gian sống của chúng.
Trích dẫn: Nguyễn Hồng Yến và ctv, 2024. Điều tra khảo sát kiểu hình cá vàng Oranda trên thị trường cá cảnh Thành phố Hồ Chí Minh. Tạp chí Khoa học và Công nghệ Nông nghiệp Việt Nam số 03 (154)/2024, 86-95.
